Batı Anadolu’da bulunan antik yerleşme yerlerinin en güzellerinden biri olan çok güzel ve olağan üstü mimari ve heykeltıraşi buluntular veren Aphrodisias’ı burada sadece dört sayfaya sığdırmak mümkün değil. Herkesin gezip görmesini tavsiye edeceğim bu güzel şehri sizlere kısaca anlatmağa çalışacağım, gidip daha fazlasını göresiniz diye.
Eğer Aphrodisias şehrinin bastırmış olduğu sikkelere bakacak olursanız üzerinde bir tapınağın sütunları arasında Aphrodite’nin heykelinin tasvir edildiğini görürsünüz. Aşk tanrıçası Aphrodite… Şehre ismini veren tanrıça…
Aphrodite bu kentte başka yerlerdeki heykeltıraşi betimlemelerinin aksine çıplak değil giyimli olarak tasvir edilir. Bu onun burada Anadolu kökeninin yani Kubaba,Kybele,Ma veya toprak ana (ana tanrıça) ile benzer şekilde tapınım görmesiyle alakalıdır.
Ephesos’da Artemis kültünde olduğu gibi, muhtemelen burada da daha önceleri var olan ve zamanla kaybolmuş veya yunan kültürü ile entegre olmuş bir ana tanrıça kültünün Hellenistik Çağ’daki tezahürüdür bu Aphrodite kültü.
Bu şehirde tapının gören Aphrodite yunan mitolojisindeki ve Homeros’un İlliada’sındaki hoppa, Ares’le düşüp kalkan bir aşk tanrıçası olmaktan ziyade, Ortadoğu’nun aşk tanrıçalarının mirasını devam ettiren ve tabiat, bereket, hayat ve yaşamın devamını sağlayan toprak ana’ya benzer olarak tapınılmaktaydı. Bu bakımdan Knidos’ta tapınılan Aphrodite’den oldukça farklıydı.

Bu hususu şehrin eski isimlerinde de görmekteyiz. Şehrin ilk adı M.S.6. yüzyılda yaşamış olan Bizanslı Stephanus’a göre Lelegonpolis idi. Bu isim daha sonra şehir büyümeğe başladığında Megapolis olarak değişmiştir. Şehir daha sonraları şehrin adı Ninoe olarak değişir. Bu isim eski Akadların aşk tanrıçası Nin’den gelmektedir. Kimilerine göre de şehrin bu ismi efsanevi Babil kraliçesi Semiramis’in kocası kral Ninos’a izafeten verilmiştir. Kaldı ki, aynı tanrıçanın ismi Asur devletinin başkentinde de görülür; Ninive(Ninova).
Asur devletinin Anadolu’daki etkisi sonucu buralara kadar gelmiş olan bu kült daha sonraları yunanlılar tarafından kabul görmüş ve zamanla Aphrodite’ye dönüşmüştür.
Aphrodisias hakkında bilgi veren diğer bir antik yazar M.S.95-165 arasında yaşamış olan Alexandrialı tarihçi Appian(os)’dur

Aphrodisias kenti antik çağlarda Salbakos olarak isimlendirilen Babadağ’ın eteklerinde yer alan mümbit bir ovada, Denizli’nin Karacasu ilçesinin Geyre köyü yakınlarında yer alır. Geyre köyü de ismini Aphrodisias’ın geç devirlerde Karia bölgesinin yönetim merkezi olup da aldığı Karia isminden kaynaklanmaktadır.
Aphrodisias 17. yüz yıldan bu yana batılı seyyah ve arkeologların dikkatini çekmiş ve bu yüzden sıkça ziyaret edilmiştir.1835 yılında buraya gelen Charles Texier şehirde incelemelerde bulunmuş ve bunları “Description de Asie Mineure” isimli kitabında yayınlamıştır.

1892 yılında Türkiye müzeciliğinin kurucusu, ressam Osman Hamdi Bey, ki o zamanlar Müze-i Hümayun müdürüdür, buraya gelmiş ve kazı yapmaya karar vermişse de, bu arzusunu gerçekleştirememiştir.
Aphrodisias’da ilk ciddi kazılar 1904-5 yıllarında Fransız mühendis Paul Gaudin tarafından yapıldı. Bu kazılara daha sonra Gustave Mendel devam etti.
1913 yılında Andre Boulonger’in başlattığı kazı ise bir yıl sonra 1. Dünya Savaşı’nın çıkmasıyla kesildi.
1937 yılında İtalyan Giulio Jacopi kazılara başladıysa da 2.Dünya Savaşı’nın çıkmasıyla o da kazılara son verdi.
Aphrodisias’da gerçek anlamda ilmi kazılar New York Üniversitesi tarafında Prof. Kenan Erim başkanlığında 1961 yılında başladı. Onun yönetimindeki kazılar ölümüne kadar (3 Kasım 1990) sürdü. Bu tarihten sonra kazılara aynı üniversiteden Prof.Roland Smith yönetiminde devam edildi.
Bir heykeltıraşi okulu olan Aphrodisias’da kazılarda bulunan tüm heykeltıraşi eserler bu gün orada yapılan bir müzede korunmaktadır.

Aphrodisias M.Ö. 1. yüzyıldan itibaren Roma’nın Anadolu’da kuvvetlenmesiyle en güzel ve görkemli çağlarını yaşar. Romalı Sula M.Ö. 82 yılında Delphi’deki Apollon bakıcılık merkezinin önerisi üzerine Aphrodite tapınağına Karia’nın sembolü olan çifte balta ve altın bir taç hediye eder.

Bu çağlarda Aphrodisias komşu şehir Plarasa ile birlikte anılıyordu ve ortak sikke basıyorlardı. M.Ö.39-35 arasında Roma İmparatoru Marcus Aurelius her iki şehrin artık bir isim altında anılacağını bildiren bir bildirge yayınlar. Bu Senato kararına göre şehre bağımsızlık ve vergi muafiyeti tanınır. Ayrıca Aphrodite tapınağına sığınma hakkı verilir (tıpkı Ephesos Artemis tapınağında olduğu gibi).M.Ö. 30 yılından itibaren Augustus ile başlayan imparatorluk çağı tüm Roma topraklarına uzun süreli bir barış getirmişti(Pax Romana).İşte bu devirle beraber başlar Aphrodisias’ın parlak devirleri.
Antik tiyatronun yaslandığı tepede yapılan kazılarda bulunan verilere dayanarak M.Ö.4000 lere kadar indirilen şehrin tarihini indirmek mümkün.
Roma çağında parlak bir gelişme gösteren Aphrodisias Byzans hâkimiyetinde dinsel ve siyasal nedenlerden olumsuz olarak etkilenmiş ve eski ve parlak dönemlerini geride bırakmıştır. M.S.4. yüzyıldaki zelzele şehre oldukça fazla zarar vermiş ve pek çok bina yıkılmıştır. Bu çağlara rastlayan Got saldırılarını önlemek için yıkılan bu binaların kalıntıları kullanılarak şehir etrafı bir surla çevrilmiştir.
Hıristiyanlık Byzans devrinde şehre hemen hâkim olmamış çok tanrılı paganizm uzun bir süre devam etmiştir. Hıristiyanlığın şehre hâkimiyeti ile birlikte şehrin ismi de değişmiş ve  “haç kenti” anlamına gelen Stavropolis olarak değişmiştir.

Roma İmparatorluk Çağında Aphrodisias en görkemli günlerini yaşar. Öyle ki, Aphrodisias’daki yaşam Roma ile kıyaslanır olmuştur. Bu çağlarda şehir büyür görkemli binalar yapılır. Şehrin nüfusu 50 bini aşmıştır.10 bin kişilik tiyatro, Aphrodite tapınağı, stadion,odeon, hamamlar&tiyatro hamamı ve Hadrian hamamı),portikolar, tapınak kutsal alanının giriş kapısı tetrapylon,sebasteion ve daha pek çok bina inşa edilmiştir.

Bu çağlarda Aphrodisias şehri kültürel açıdan da çok zengin bir hayata sahipti. Pek çok düşünür ve yazar yetiştirmiştir. Xenocrates tıp üzerine bir kitap yazmış, Alexander isimli bir düşünür Aristoteles’in yorumlanmasını içeren bir kitap yazmıştır. Mısır’dan gelen Apollonios Karia üzerine bir kitap yazmış ve kendisi Aphrodisiaslı olarak tanınmıştır. Aphrodisias ile ilgili ilk bilgileri bu kitap verir.
Şehir aynı zamanda heykeltıraşlık okulu ile ünlü idi. Burada yapılan şenliklerde heykel yarışması yapılırdı ki, bu antik çağda Aphrodisias’a özgü bir çalışma idi.
Aphrodisis’ta inanç değişikliği(paganizmden Hıristiyanlığa geçiş pek çok şeyi değiştirmesine rağmen heykeltıraşlık okulunu ortadan kaldırmamıştır(diğer antik şehirlerin aksine).Yakın çevreden elde edilen beyaz ve siyah mermerlerle heykel yapımına devam edilmiş ve burada yapılan pek çok heykel zamanın Byzans’ının baş şehri Kostantinapolis’e gönderilmiştir.

Şehrin tam kuzeyinde Anadolu’da en iyi şekilde korunmuş stadion vardır. Stadion 262 m uzunlukta ve 59 m genişliktedir. Spor müsabakalarının yapıldığı 30 bin kişi kapasiteli bu yapının geç devirlerde (M.S. 4. yy) doğu ucundaki yarım yuvarlak kısım ilave bir yuvarlak duvarla çevrilmiş ve burası gladyatör ve hayvan oyunları için kullanılır hale getirilmiştir.

Aslında M.Ö.2. yüzyıldan önceki zamanlarda Aphrodisias bir tapınak ve çevresindeki yapılar ile birlikte geniş alana yayılmış bir şehirden ziyade bir kutsal alan görünümündeydi. Şehrin en önemli yapısı olan Aphrodite tapınağı M.Ö. 1. yüzyılda Zoilos tarafından yapımına başlatılmış ve tam olarak Augustus devrinde bitirilmiş geç hellenistik bir İon tarzı pseudodipterostur. Yapının kutsal mekânı(cella) cephede 8,yanlarda 13 sütun ile çevrilmiştir. Mabet şehrin merkezinde yer alır. İç mekânlarının yapısı tam olarak bilinmemektedir (ancak yapılan araştırmalar M.Ö. 6. ve 3. yüzyıllarda burada erken bir tapınağın varlığına işaret etmektedir) zira Byzans devrinde doğu kısmına bir apsis ilave edilmiş ve bunun iç tarafına basamaklı oturma kademeleri yapılmıştır. Tapınağın cephelerindeki sütunları sökülmüş ve yanlara ilave edilerek üç nefli uzun bir basilika yapısı elde edilmiştir. Bu yapı şehir terk edilene kadar kilise olarak hizmet etmiştir(M.S.11.yy.).Mabet Hadrian devrinde bir duvarı ile çevrilerek kutsal alan haline getirilmiş ve anıtsal bir giriş kapısı yapılmıştır.

Tapınağın bulunduğu kutsal alana Tetrapylon adı verilen bir giriş kapısından girilir. Aslına uygun olarak orijinal parçaları kullanılarak restore edilen bu yapı Aphrodisias’ın muhteşemliğini tamamen gözler önüne sermektedir. Mabedin güneyinde ortasında sütunlu avlusu bulunan yapı bu avlu etrafındaki apsisli mekânlarla çevrilidir. Burası önceleri özel bir villa iken Byzans devrinde Karia bölgesi metropolitinin sarayı olarak kullanılmıştır.

Metropolit sarayının hemen doğusunda yine tapınağın güneyinde iyi derecede korunmuş olan odeon yer alır. Derin orchestrası mozaiklerle süslü olan odeonun üst oturma kademeleri zelzelede yıkılmıştır. Antik çağlarda sanat toplantılarının, müzik gösterilerinin yapıldığı bu yapının sahne binası sütunlar ve aralarında ayakta duran heykellerle süslü idi.

Odeonun güneyinde Hadrian hamamları ve onun hemen yanında plaestra yer alır. Tipik bir imparatorluk çağı Roma hamamı planını gösteren bu hamam M.S. 2. yüzyılda inşa edilmiştir ve hemen yanında spor çalışmalarının yapıldığı palaestra vardır. Her iki yapının da Byzans çağında kullanımına devam edilmiştir.
Edilmiştir.

Palaestraya bitişik ve onun hemen doğusunda büyük bir(205x120 m. ebadında) agora yani Pazar yeri vardır. Buradan güneye doğru devam ederseniz şehrin iki yükseltisinden biri olan akropol ve onun hemen doğu eteğinde yer alan iyi korunmuş tiyatro yapısına ulaşırsınız. Bu tiyatro 10 bin kişi kapasitelidir ve M.Ö. 1. yüzyılda yapılmıştır. M.S. 2. yüzyılda moda olan gladyatör ve hayvan oyunları için orchestra kısmı biraz derinleştirilmiş ve sahnede bazı değişiklikler yapılmıştır. Tiyatronun sahne binasının arka tarafında zemini mermer plakalarla kaplı ve çevresi sütunlarla çevrili Tetrastoon adı verilen bir yapı yer alır. Etrafı sütunlarla çevrili bu alanın ortasında bir çeşme binası vardır. Yapı M.S. 4. yüzyıla tarihlenir.

Tetrastoon binasına bitişik daha küçük bir hamam vardır. Buradan kuzeye dönerseniz ilerde Sebasteion adı verilen ve M.S.1. yüzyılda yapılmış birbirine paralel iki katlı sütunları olan bir stoa ile karşılaşırsınız. Sütunların arka taraflarında dükkânlar yer almaktadır. Bu yapı Aphrodite’ye adanmış bir yapıdır. Sütunların taşıdığı arşitravlar üzerinde “Augustus’un ve halkın tanrıçası Aphrodite’ye” diye yazmaktadır.

Buradan devamla harabelerin ziyaretçi kapısına doğru ilerlerken sol tarafta Aphrodisias kazılarında çıkan heykel ve kabartmaların muhafaza edildiği müzeyi ziyaret etmeyi unutmayınız.

Not: ziyaretinizi müzeden başlayarak tam tersi istikamette de yapabilirsiniz.